प्रकरण १०: 'जय' (Jai) - महाराष्ट्राचा आभाराचा राजा आणि विस्मयकारक महाप्रवासी

 

प्रकरण १०: 'जय' (Jai) - महाराष्ट्राचा आभाराचा राजा आणि विस्मयकारक महाप्रवासी

महाराष्ट्राच्या व्याघ्र संवर्धनामध्ये आणि विदर्भाच्या घनदाट जंगलांच्या इतिहासात काही नावे अशी सुवर्णअक्षरांनी कोरली गेली आहेत, जी केवळ एका प्राण्याचे अस्तित्व दर्शवत नाहीत तर संपूर्ण जंगलाचे वैभव मानली जातात. टिपेश्वरच्या 'वॉकर'ची अफाट पायपीट असो किंवा ताडोबाच्या 'वाघडोह'चा रुबाब असो, याच मालिकेत महाराष्ट्राच्या मातीत ज्या महाकाय नर वाघाने संपूर्ण देशाचे लक्ष वेधून घेतले होते, तो होता— 'जय' (Jai).

उमरेड-करांडहाळा वन्यजीव अभयारण्यापासून (Umred Karhandla Wildlife Sanctuary) सुरू झालेला 'जय'चा प्रवास आणि त्याचा अफाट रुबाब हा वन्यजीवप्रेमींसाठी आजही एका दंतकथेसारखा आहे.

१. 'जय'चा राजेशाही जन्म आणि उमरेडमधील साम्राज्य

जय हा सामान्य वाघ नव्हता; तो दिसायला अत्यंत भव्य, लांब शरीराचा आणि भारदस्त बांध्याचा नर वाघ होता. त्याच्या अंगावरील काळेभोर पट्टे आणि त्याच्या चालण्यातील तोरा एखाद्या सम्राटाला शोभेल असाच होता. जेव्हा त्याने उमरेड-करांडहाळा अभयारण्यात आपले पाऊल ठेवले, तेव्हा तिथे आधीपासून असलेल्या हद्दीच्या राजकारणाला कलाटणी मिळाली.

त्याने आपल्या अफाट ताकदीच्या जोरावर आणि कोणत्याही मोठ्या रक्ताच्या संघर्षाशिवाय त्या जंगलावर आपले एकछत्री राज्य निर्माण केले. उमरेडच्या जंगलात 'जय'च्या आगमनानंतर पर्यटकांची संख्या झपाट्याने वाढली, कारण त्याला पाहणे म्हणजे एक विलक्षण अनुभव मानला जात होता. त्याचे नाव एका प्रसिद्ध बहीण-भावाच्या जोडीवरून (अमिताभ बच्चन आणि धर्मेंद्र यांच्या 'शलेले' चित्रपटातील पात्रावरून) 'जय' ठेवण्यात आले होते, आणि तो खऱ्या अर्थाने त्या जंगलाचा 'हिरो' ठरला होता.

२. विस्तीर्ण भटकंती आणि कॉरिडोर्सचा राजा

ज्याप्रमाणे 'वॉकर' वाघाने हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून इतिहास रचला होता, अगदी त्याचप्रमाणे 'जय' देखील एका जागी स्थिर राहणारा वाघ नव्हता. त्याला विस्तीर्ण जंगले आणि नवीन प्रदेश शोधण्याची आवड होती.

• भटकंतीचे मार्ग: जयने अनेकदा उमरेड-करांडहाळा अभयारण्यातून बाहेर पडून नागपूर आणि लगतच्या जंगलांच्या पट्ट्यांत मोठी पायपीट केली.

• निसर्गाचा संदेश: तो एका जंगलातून दुसऱ्या जंगलात जाण्यासाठी नैसर्गिक कॉरिडोर्सचा वापर करत असे. त्याच्या या सततच्या भटकंतीने वन्यजीव अभ्यासकांना हे सिद्ध करून दाखवले की, वाघांच्या मुक्त संचारासाठी जंगलांचे रस्ते आणि कॉरिडोर्स किती सुरक्षित असणे गरजेचे आहे.

३. छायाचित्रकारांची पर्वणी आणि लोकांच्या मनातील स्थान

जय हा भारतातील सर्वात जास्त छायाचित्रित केलेल्या (Most Photographed Tigers) वाघांपैकी एक होता. तो मानवांच्या गाड्यांना किंवा पर्यटकांना कधीही घाबरत नसे. जेव्हा तो जंगलाच्या रस्त्यावरून अत्यंत दिमाखात, मान ताठ करून चालत असे, तेव्हा कॅमेऱ्याचे शटर सतत गाजत असत.

वनविभागाने त्याच्या पाठीवर 'रेडिओ कॉलर' बसवली होती, ज्यामुळे त्याच्या प्रत्येक हालचालीवर शास्त्रज्ञांचे लक्ष होते. पण जयची ती बेफिकीर वृत्ती आणि त्याचा राजेशाही स्वभाव त्याला इतर वाघांपेक्षा वेगळा ठरवत होता. तो केवळ उमरेडचा राजा नव्हता, तर तो संपूर्ण महाराष्ट्राच्या वन्यजीवप्रेमींच्या हृदयाचा राजा बनला होता.

४. एक गूढ आणि वेदनादायक शेवट

प्रत्येक महान कथेप्रमाणेच 'जय'चा शेवटही अत्यंत रहस्यात आणि दुःखात बुडालेला राहिला. २०१६ च्या मध्यात अचानक 'जय'च्या पाठीवरील रेडिओ कॉलरचे सिग्नल मिळणे बंद झाले. वनविभागाने, वन्यजीवप्रेमींनी आणि शोध पथकांनी जंगलाचा कणना कण शोधून काढला, पण 'जय' कुठेही सापडला नाही.

तो कुठे गायब झाला? तो शिकारीचा बळी ठरला की नैसर्गिक मृत्यू पावला? याचे गूढ आजतागायत उलगडलेले नाही. त्याचा तो अचानक झालेला अदृश्य प्रवास संपूर्ण देशातील वन्यजीव प्रेमींसाठी एक मोठा आघात होता.

५. जयचा अनमोल वारसा

आज जरी 'जय' प्रत्यक्ष रूपाने जंगलात दिसत नसला, तरी उमरेड-करांडहाळा आणि विदर्भाच्या जंगलात त्याचे रक्त आणि त्याचे वंशज आजही तोच रुबाब टिकवून आहेत. त्याने दाखवलेले धाडस आणि त्याची ती अफाट भटकंती महाराष्ट्राच्या वन्यजीव इतिहासात कायमची अमर झाली आहे.

जंगलात राजा येतो आणि निघून जातो, पण 'जय'सारखे वाघ इतिहासात स्वतःचे स्वतंत्र पान लिहून जातात.

(अशी ही महाराष्ट्राचा महाप्रवासी आणि दिमाखदार राजा 'जय'च्या पराक्रमाची आणि रहस्याची गाथा इथे पूर्ण होते.)

पुढील अध्यायात आपण भेटणार आहोत एका नव्या जंगलात, आणखी एका थरारक वाघाच्या महाप्रवासाशी!

#JaiTiger #UmredKarhandla #MaharashtraForest #WildlifeConservation #IndianWildlife #TigerStories #BigCatsOfIndia #JungleTales #MarathiWriting #WildlifeLovers