जंगलाचे अनोखे प्रवासी

ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा राजेशाही रुबाब आणि छायाचित्रकारांच्या लेन्समध्ये सर्वाधिक कैद झालेल्या वाघिणीचे नाव घेतले जाते, तेव्हा प्रत्येकाच्या ओठावर एकच नाव येते— 'माया' (Maya), जी वनविभागाच्या दप्तरी 'टी-१२' (काही नोंदींनुसार T-12 किंवा विशिष्ट कोअर क्षेत्रातील ओळखीनुसार) म्हणून ओळखली जायची. ताडोबाच्या मोहर्ली आणि पियूष परिसरामध्ये वावरणारी 'माया' ही केवळ एक वाघीण नव्हती, तर ती त्या जंगलाची एक अशी 'सुपरस्टार' होती, जिच्या एका दर्शनासाठी जगभरातून पर्यटक आणि वन्यजीव छायाचित्रकार (Wildlife Photographers) तासनतास ताडोबाच्या वाटांवर वाट पाहत असत. १. जंगलात झालेला जन्म आणि 'माया' असण्यामागचे रहस्य मायाचा जन्म ताडोबाच्या अत्यंत घनदाट आणि समृद्ध कोअर क्षेत्रात झाला. ती जेव्हा लहान बछडी होती, तेव्हापासूनच तिच्या चेहऱ्यावर आणि शरीराच्या अंगावर असणाऱ्या पट्ट्यांची रचना अतिशय देखणी होती. तिचे डोळे अतिशय तीक्ष्ण आणि चालण्यात राजेशाही तोरा होता. तिच्या याच अद्भूत सौंदर्यामुळे आणि कॅमेऱ्यासमोर अगदी नैसर्गिकरित्या राजेशाही पोझ दे...

प्रकरण ७: 'शिल्पा' (T-12) - ताडोबाची रणरागिणी आणि तिचा अदम्य साहस महाराष्ट्राच्या ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाने (Tadoba-Andhari Tiger Reserve) भारताच्या वन्यजीव इतिहासाला अनेक दिग्गज, शूर आणि राजेशाही वाघ दिले आहेत. या सुवर्णमयी मालिकेत ज्या वाघिणीचे नाव आदराने आणि कौतुकाने घेतले जाते, ती होती— 'शिल्पा' (Shilpa / T-12). 'वाघडोह'च्या महाकाय साम्राज्याची पार्श्वभूमी असो, 'सोनम'चा जिद्दी संघर्ष असो वा 'बाजीराव'चा दिमाखदार रुबाब असो; ताडोबाच्या कोअर क्षेत्रातील पिसुरी, तेलिया आणि पांढरपावनी परिसरामध्ये एका वेगळ्याच धाडसाची आणि मातृत्वशक्तीची साक्ष देणारी ही वाघीण होती. तिची कहाणी म्हणजे केवळ एका प्राण्याचा प्रवास नव्हे, तर तो एका राजकन्या ते राणी बनण्यापर्यंतचा आणि तिथून पुढे एका झुंजार आईपर्यंतचा अंगावर काटा आणणारा प्रवास होता. १. जंगलात झालेली सुरुवात आणि वाघिणीचा जन्म शिल्पाचा जन्म ताडोबाच्या समृद्ध जंगलात एका अत्यंत सुरक्षित वातावरणात झाला. ती जेव्हा लहान बछडी होती, तेव्हापासूनच तिच्या हालचालींमध्ये एक वेगळीच चपळाई आणि हुशारी दिसून येत होती. इ...

​प्रकरण ५: 'बाजीराव' - ताडोबाचा नवा सम्राट आणि त्याचे अद्भूत साम्राज्य ​ताडोबाच्या घनदाट जंगलात 'वाघडोह'च्या युगाचा अंत झाल्यानंतर आणि 'सोनम'सारख्या वाघिणींनी आपापले अधिराज्य प्रस्थापित केल्यानंतर, तिथल्या राजकारणाला एक नवीन आणि तितकाच रोमांचक वळण मिळाले. मोहर्ली आणि पियूष परिसराच्या गादीवर आता एका नव्या आणि डॅशिंग नर वाघाने आपले वर्चस्व निर्माण केले होते. त्याचे नाव होते— 'बाजीराव' (Bajirao / T-57). ​ज्याप्रमाणे पेशव्यांच्या काळात बाजीरावाने आपल्या पराक्रमाने सर्वत्र आपले नाव गाजवले, अगदी तसेच ताडोबाच्या जंगलात या तरुण नर वाघाने आपल्या कर्तृत्वाने आणि रुबाबाने अवघ्या जंगलाला आपल्या मुठीत ठेवली. 'बाजीराव' हा दिसायला अत्यंत देखणा, मजबूत बांध्याचा आणि दिमाखदार चालणारा नर वाघ होता. विशेष म्हणजे, 'वाघडोह'प्रमाणे तो माणसांपासून किंवा गाड्यांपासून दूर पळत नसे. पर्यटकांच्या सफारी गाड्या समोर आल्यावर तो अतिशय बेफिकीरपणे, रस्त्याच्या मधोमध एखाद्या राजासारखा चालत असे. त्याच्या याच राजेशाही स्वभावामुळे तो वन्यजीव छायाचित्रकारांचा अत्यंत लाडका वाघ बन...

​प्रकरण ५: 'बाजीराव' - ताडोबाचा नवा सम्राट आणि त्याचे अद्भूत साम्राज्य ​ताडोबाच्या घनदाट जंगलात 'वाघडोह'च्या युगाचा अंत झाल्यानंतर आणि 'सोनम'सारख्या वाघिणींनी आपापले अधिराज्य प्रस्थापित केल्यानंतर, तिथल्या राजकारणाला एक नवीन आणि तितकाच रोमांचक वळण मिळाले. मोहर्ली आणि पियूष परिसराच्या गादीवर आता एका नव्या आणि डॅशिंग नर वाघाने आपले वर्चस्व निर्माण केले होते. त्याचे नाव होते— 'बाजीराव' (Bajirao / T-57). ​ज्याप्रमाणे पेशव्यांच्या काळात बाजीरावाने आपल्या पराक्रमाने सर्वत्र आपले नाव गाजवले, अगदी तसेच ताडोबाच्या जंगलात या तरुण नर वाघाने आपल्या कर्तृत्वाने आणि रुबाबाने अवघ्या जंगलाला आपल्या मुठीत ठेवली. 'बाजीराव' हा दिसायला अत्यंत देखणा, मजबूत बांध्याचा आणि दिमाखदार चालणारा नर वाघ होता. विशेष म्हणजे, 'वाघडोह'प्रमाणे तो माणसांपासून किंवा गाड्यांपासून दूर पळत नसे. पर्यटकांच्या सफारी गाड्या समोर आल्यावर तो अतिशय बेफिकीरपणे, रस्त्याच्या मधोमध एखाद्या राजासारखा चालत असे. त्याच्या याच राजेशाही स्वभावामुळे तो वन्यजीव छायाचित्रकारांचा अत्यंत लाडका वाघ बन...

​प्रकरण ४: 'उस्ताद' (T-24) - रणथंभोरचा राजा आणि त्याचा वादग्रस्त अंत ​ताडोबाच्या घनदाट जंगलात 'सोनम' आणि 'वाघडोह' यांच्या संघर्षमय कहाणीचे पंजे अजूनही मातीवर उमटलेले असतानाच, भारताच्या दुसऱ्या एका अत्यंत प्रसिद्ध जंगलात एका महापराक्रमी वाघाची गाथा इतिहासात कायमची कोरली गेली होती. तो वाघ म्हणजे राजस्थानच्या रणथंभोर राष्ट्रीय उद्यानाचा निर्विवाद सम्राट— 'उस्ताद' (Ustad / T-24). ​ज्याप्रमाणे ताडोबाच्या मातीत 'वाघडोह'चे नाव आदराने घेतले जाते, तसेच रणथंभोरच्या प्रत्येक पाऊलवाटेवर 'उस्ताद'च्या रुबाबाची आणि त्याच्या महाकाय अस्तित्वाची साक्ष मिळते. 'उस्ताद' म्हणजेच 'टी-२४' (T-24) हा रणथंभोरमधील सर्वात रुबाबदार आणि दिसायला अत्यंत देखणा नर वाघ होता. त्याच्या चालण्यात एक राजाचा तोरा होता आणि त्याच्या हद्दीत पाऊल ठेवण्याची कोणाचीही हिम्मत नव्हती. रणथंभोरच्या जोन नंबर २, ३ आणि ५ मध्ये त्याचे एकछत्री राज्य होते. पर्यटकांच्या गाड्या समोर आल्यावर तो कधीही घाबरत नसे; उलट, आपल्या गाडीच्या समोर दिमाखात चालणारा हा वाघ छायाचित्रकारांसाठी एक पर...

​ प्रकरण ३: 'वाघडोह' आणि 'सोनम' - ताडोबाच्या जंगलातील एका वारशाची कहाणी ​ताडोबाच्या जंगलात रात्र पडली की अंधार फक्त डोळ्यांसमोर पसरत नाही... तो मनातही उतरतो. बांबूच्या पानांची सळसळ, दूरवरून येणारा सांबराचा इशारा, अचानक थांबलेले पक्ष्यांचे आवाज आणि त्यानंतर पसरलेली गूढ शांतता... या शांततेत जंगल काहीतरी सांगत असतं. कुणीतरी जवळ असतं, दिसत नसतं, पण त्याची चाहूल प्रत्येक जीवाला लागलेली असते. आणि मग अचानक... जंगल हादरवणारी डरकाळी घुमते. ती केवळ डरकाळी नसते, ती घोषणा असते— "हा प्रदेश माझा आहे." ​कधीकाळी ताडोबाच्या जंगलात अशीच एक थरारक डरकाळी घुमायची. त्या डरकाळीमागे होता एक महापराक्रमी नर वाघ— 'वाघडोह' (Waghdoh / Scarface). चेहऱ्यावरची खोल जखम हीच त्याची ओळख बनली होती. 'स्कारफेस' म्हणून ओळखला जाणारा हा वाघ मोहर्ली परिसरात आपले एकछत्री राज्य चालवत होता. त्याने अनेक संघर्ष पाहिले, प्रदेश जिंकले आणि ताडोबातील अनेक वाघांच्या पिढ्यांचा तो पिता ठरला. पण वाघडोहची ही कहाणी त्याच्या एकाकी मृत्यूवर संपत नाही; कारण त्याच्या रक्ताचा आणि जिद्दीचा वारसा...