जंगलाचे अनोखे प्रवासी

  प्रकरण १०: 'जय' (Jai) - महाराष्ट्राचा आभाराचा राजा आणि विस्मयकारक महाप्रवासी महाराष्ट्राच्या व्याघ्र संवर्धनामध्ये आणि विदर्भाच्या घनदाट जंगलांच्या इतिहासात काही नावे अशी सुवर्णअक्षरांनी कोरली गेली आहेत, जी केवळ एका प्राण्याचे अस्तित्व दर्शवत नाहीत तर संपूर्ण जंगलाचे वैभव मानली जातात. टिपेश्वरच्या 'वॉकर'ची अफाट पायपीट असो किंवा ताडोबाच्या 'वाघडोह'चा रुबाब असो, याच मालिकेत महाराष्ट्राच्या मातीत ज्या महाकाय नर वाघाने संपूर्ण देशाचे लक्ष वेधून घेतले होते, तो होता— 'जय' (Jai) . उमरेड-करांडहाळा वन्यजीव अभयारण्यापासून (Umred Karhandla Wildlife Sanctuary) सुरू झालेला 'जय'चा प्रवास आणि त्याचा अफाट रुबाब हा वन्यजीवप्रेमींसाठी आजही एका दंतकथेसारखा आहे. १. 'जय'चा राजेशाही जन्म आणि उमरेडमधील साम्राज्य जय हा सामान्य वाघ नव्हता; तो दिसायला अत्यंत भव्य, लांब शरीराचा आणि भारदस्त बांध्याचा नर वाघ होता. त्याच्या अंगावरील काळेभोर पट्टे आणि त्याच्या चालण्यातील तोरा एखाद्या सम्राटाला शोभेल असाच होता. जेव्हा त्याने उमरेड-करांडहाळा अभयारण्यात आपले पाऊल...

  प्रकरण ९: 'बबली' - ताडोबाची लाडकी राजकन्या आणि जंगलाचे नवे पर्व ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या (Tadoba-Andhari Tiger Reserve) जंगलाने आजवर अनेक राजेरजवाड्यांचे उदय आणि अस्त पाहिले. 'वाघडोह'च्या महाकाय साम्राज्यापासून ते 'सोनम' आणि 'माया'च्या संघर्षापर्यंतचा प्रत्येक इतिहास या मातीत सुवर्णअक्षरांनी लिहिला गेला. पण जंगलाचे नियम कधीही एका जागेवर थांबत नाहीत; काळ पुढे सरकतो आणि प्रत्येक जुन्या पाऊलखुणेवर एक नवीन इतिहास आकार घेऊ लागतो. याच मालिकेतील एका अत्यंत मोहक, चंचल आणि पुढे जाऊन ताडोबाची एक शक्तिशाली राणी बनलेल्या वाघिणीची ही गाथा आहे— 'बबली' . ताडोबाच्या कोअर क्षेत्रातील मोहर्ली आणि आधीच्या पिढ्यांचे राज्य असलेल्या परिसरामध्ये जेव्हा एका नवीन बछडीने जन्म घेतला, तेव्हापासूनच तिच्या प्रत्येक हालचालीने पर्यटकांचे आणि वनविभागाचे लक्ष वेधून घेतले होते. तिला प्रेमाने 'बबली' हे नाव देण्यात आले, कारण तिच्या चेहऱ्यावर आणि लहानपणीच्या खेळकर स्वभावात एक वेगळीच निरागसता आणि गोडवा होता. १. बालपण आणि 'माया'च्या सावलीत मिळालेले ध...

ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा राजेशाही रुबाब आणि छायाचित्रकारांच्या लेन्समध्ये सर्वाधिक कैद झालेल्या वाघिणीचे नाव घेतले जाते, तेव्हा प्रत्येकाच्या ओठावर एकच नाव येते— 'माया' (Maya), जी वनविभागाच्या दप्तरी 'टी-१२' (काही नोंदींनुसार T-12 किंवा विशिष्ट कोअर क्षेत्रातील ओळखीनुसार) म्हणून ओळखली जायची. ताडोबाच्या मोहर्ली आणि पियूष परिसरामध्ये वावरणारी 'माया' ही केवळ एक वाघीण नव्हती, तर ती त्या जंगलाची एक अशी 'सुपरस्टार' होती, जिच्या एका दर्शनासाठी जगभरातून पर्यटक आणि वन्यजीव छायाचित्रकार (Wildlife Photographers) तासनतास ताडोबाच्या वाटांवर वाट पाहत असत. १. जंगलात झालेला जन्म आणि 'माया' असण्यामागचे रहस्य मायाचा जन्म ताडोबाच्या अत्यंत घनदाट आणि समृद्ध कोअर क्षेत्रात झाला. ती जेव्हा लहान बछडी होती, तेव्हापासूनच तिच्या चेहऱ्यावर आणि शरीराच्या अंगावर असणाऱ्या पट्ट्यांची रचना अतिशय देखणी होती. तिचे डोळे अतिशय तीक्ष्ण आणि चालण्यात राजेशाही तोरा होता. तिच्या याच अद्भूत सौंदर्यामुळे आणि कॅमेऱ्यासमोर अगदी नैसर्गिकरित्या राजेशाही पोझ दे...

प्रकरण ७: 'शिल्पा' (T-12) - ताडोबाची रणरागिणी आणि तिचा अदम्य साहस महाराष्ट्राच्या ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाने (Tadoba-Andhari Tiger Reserve) भारताच्या वन्यजीव इतिहासाला अनेक दिग्गज, शूर आणि राजेशाही वाघ दिले आहेत. या सुवर्णमयी मालिकेत ज्या वाघिणीचे नाव आदराने आणि कौतुकाने घेतले जाते, ती होती— 'शिल्पा' (Shilpa / T-12). 'वाघडोह'च्या महाकाय साम्राज्याची पार्श्वभूमी असो, 'सोनम'चा जिद्दी संघर्ष असो वा 'बाजीराव'चा दिमाखदार रुबाब असो; ताडोबाच्या कोअर क्षेत्रातील पिसुरी, तेलिया आणि पांढरपावनी परिसरामध्ये एका वेगळ्याच धाडसाची आणि मातृत्वशक्तीची साक्ष देणारी ही वाघीण होती. तिची कहाणी म्हणजे केवळ एका प्राण्याचा प्रवास नव्हे, तर तो एका राजकन्या ते राणी बनण्यापर्यंतचा आणि तिथून पुढे एका झुंजार आईपर्यंतचा अंगावर काटा आणणारा प्रवास होता. १. जंगलात झालेली सुरुवात आणि वाघिणीचा जन्म शिल्पाचा जन्म ताडोबाच्या समृद्ध जंगलात एका अत्यंत सुरक्षित वातावरणात झाला. ती जेव्हा लहान बछडी होती, तेव्हापासूनच तिच्या हालचालींमध्ये एक वेगळीच चपळाई आणि हुशारी दिसून येत होती. इ...

​प्रकरण ५: 'बाजीराव' - ताडोबाचा नवा सम्राट आणि त्याचे अद्भूत साम्राज्य ​ताडोबाच्या घनदाट जंगलात 'वाघडोह'च्या युगाचा अंत झाल्यानंतर आणि 'सोनम'सारख्या वाघिणींनी आपापले अधिराज्य प्रस्थापित केल्यानंतर, तिथल्या राजकारणाला एक नवीन आणि तितकाच रोमांचक वळण मिळाले. मोहर्ली आणि पियूष परिसराच्या गादीवर आता एका नव्या आणि डॅशिंग नर वाघाने आपले वर्चस्व निर्माण केले होते. त्याचे नाव होते— 'बाजीराव' (Bajirao / T-57). ​ज्याप्रमाणे पेशव्यांच्या काळात बाजीरावाने आपल्या पराक्रमाने सर्वत्र आपले नाव गाजवले, अगदी तसेच ताडोबाच्या जंगलात या तरुण नर वाघाने आपल्या कर्तृत्वाने आणि रुबाबाने अवघ्या जंगलाला आपल्या मुठीत ठेवली. 'बाजीराव' हा दिसायला अत्यंत देखणा, मजबूत बांध्याचा आणि दिमाखदार चालणारा नर वाघ होता. विशेष म्हणजे, 'वाघडोह'प्रमाणे तो माणसांपासून किंवा गाड्यांपासून दूर पळत नसे. पर्यटकांच्या सफारी गाड्या समोर आल्यावर तो अतिशय बेफिकीरपणे, रस्त्याच्या मधोमध एखाद्या राजासारखा चालत असे. त्याच्या याच राजेशाही स्वभावामुळे तो वन्यजीव छायाचित्रकारांचा अत्यंत लाडका वाघ बन...

​प्रकरण ५: 'बाजीराव' - ताडोबाचा नवा सम्राट आणि त्याचे अद्भूत साम्राज्य ​ताडोबाच्या घनदाट जंगलात 'वाघडोह'च्या युगाचा अंत झाल्यानंतर आणि 'सोनम'सारख्या वाघिणींनी आपापले अधिराज्य प्रस्थापित केल्यानंतर, तिथल्या राजकारणाला एक नवीन आणि तितकाच रोमांचक वळण मिळाले. मोहर्ली आणि पियूष परिसराच्या गादीवर आता एका नव्या आणि डॅशिंग नर वाघाने आपले वर्चस्व निर्माण केले होते. त्याचे नाव होते— 'बाजीराव' (Bajirao / T-57). ​ज्याप्रमाणे पेशव्यांच्या काळात बाजीरावाने आपल्या पराक्रमाने सर्वत्र आपले नाव गाजवले, अगदी तसेच ताडोबाच्या जंगलात या तरुण नर वाघाने आपल्या कर्तृत्वाने आणि रुबाबाने अवघ्या जंगलाला आपल्या मुठीत ठेवली. 'बाजीराव' हा दिसायला अत्यंत देखणा, मजबूत बांध्याचा आणि दिमाखदार चालणारा नर वाघ होता. विशेष म्हणजे, 'वाघडोह'प्रमाणे तो माणसांपासून किंवा गाड्यांपासून दूर पळत नसे. पर्यटकांच्या सफारी गाड्या समोर आल्यावर तो अतिशय बेफिकीरपणे, रस्त्याच्या मधोमध एखाद्या राजासारखा चालत असे. त्याच्या याच राजेशाही स्वभावामुळे तो वन्यजीव छायाचित्रकारांचा अत्यंत लाडका वाघ बन...

​प्रकरण ४: 'उस्ताद' (T-24) - रणथंभोरचा राजा आणि त्याचा वादग्रस्त अंत ​ताडोबाच्या घनदाट जंगलात 'सोनम' आणि 'वाघडोह' यांच्या संघर्षमय कहाणीचे पंजे अजूनही मातीवर उमटलेले असतानाच, भारताच्या दुसऱ्या एका अत्यंत प्रसिद्ध जंगलात एका महापराक्रमी वाघाची गाथा इतिहासात कायमची कोरली गेली होती. तो वाघ म्हणजे राजस्थानच्या रणथंभोर राष्ट्रीय उद्यानाचा निर्विवाद सम्राट— 'उस्ताद' (Ustad / T-24). ​ज्याप्रमाणे ताडोबाच्या मातीत 'वाघडोह'चे नाव आदराने घेतले जाते, तसेच रणथंभोरच्या प्रत्येक पाऊलवाटेवर 'उस्ताद'च्या रुबाबाची आणि त्याच्या महाकाय अस्तित्वाची साक्ष मिळते. 'उस्ताद' म्हणजेच 'टी-२४' (T-24) हा रणथंभोरमधील सर्वात रुबाबदार आणि दिसायला अत्यंत देखणा नर वाघ होता. त्याच्या चालण्यात एक राजाचा तोरा होता आणि त्याच्या हद्दीत पाऊल ठेवण्याची कोणाचीही हिम्मत नव्हती. रणथंभोरच्या जोन नंबर २, ३ आणि ५ मध्ये त्याचे एकछत्री राज्य होते. पर्यटकांच्या गाड्या समोर आल्यावर तो कधीही घाबरत नसे; उलट, आपल्या गाडीच्या समोर दिमाखात चालणारा हा वाघ छायाचित्रकारांसाठी एक पर...

​ प्रकरण ३: 'वाघडोह' आणि 'सोनम' - ताडोबाच्या जंगलातील एका वारशाची कहाणी ​ताडोबाच्या जंगलात रात्र पडली की अंधार फक्त डोळ्यांसमोर पसरत नाही... तो मनातही उतरतो. बांबूच्या पानांची सळसळ, दूरवरून येणारा सांबराचा इशारा, अचानक थांबलेले पक्ष्यांचे आवाज आणि त्यानंतर पसरलेली गूढ शांतता... या शांततेत जंगल काहीतरी सांगत असतं. कुणीतरी जवळ असतं, दिसत नसतं, पण त्याची चाहूल प्रत्येक जीवाला लागलेली असते. आणि मग अचानक... जंगल हादरवणारी डरकाळी घुमते. ती केवळ डरकाळी नसते, ती घोषणा असते— "हा प्रदेश माझा आहे." ​कधीकाळी ताडोबाच्या जंगलात अशीच एक थरारक डरकाळी घुमायची. त्या डरकाळीमागे होता एक महापराक्रमी नर वाघ— 'वाघडोह' (Waghdoh / Scarface). चेहऱ्यावरची खोल जखम हीच त्याची ओळख बनली होती. 'स्कारफेस' म्हणून ओळखला जाणारा हा वाघ मोहर्ली परिसरात आपले एकछत्री राज्य चालवत होता. त्याने अनेक संघर्ष पाहिले, प्रदेश जिंकले आणि ताडोबातील अनेक वाघांच्या पिढ्यांचा तो पिता ठरला. पण वाघडोहची ही कहाणी त्याच्या एकाकी मृत्यूवर संपत नाही; कारण त्याच्या रक्ताचा आणि जिद्दीचा वारसा...

प्रकरण २:  'अवनी'(Avni)  (T-1) - रणथंभोरची राणी आणि मानवी संघर्षाची शोकांतिका टिपेश्वरच्या जंगलात 'वॉकर'च्या महाप्रवासाची शाई वाळली न वाळली तोच, महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या वन्यजीव पटलावर आणखी एक थरारक आणि डोळ्यात अंजन घालणारी गाथा लिहू लागली होती. हा प्रवास होता एका वाघिणीचा, जिच्या नावाने एकेकाळी संपूर्ण राजकारण, न्यायालय आणि वन्यजीव विश्वात एकच खळबळ उडाली होती. तिचे नाव होते—'अवनी'(Avni), जी वनविभागाच्या दप्तरी 'टी-१' (T-1) या नावाने नोंदवली गेली होती आणि जिची ओळख प्रेमाने किंवा दहशतीने 'मटकू' अशीही होती. ​राजस्थानच्या ऐतिहासिक आणि घनदाट रणथंभोर राष्ट्रीय उद्यानात जन्मलेली ही वाघीण अत्यंत रुबाबदार होती. पण जसजशी ती मोठी झाली, तसतशी रणथंभोरच्या जंगलात वाघांची संख्या वाढू लागली आणि हद्दीसाठी तीव्र संघर्ष सुरू झाला. तरुण वाघ आणि वाघिणींना स्वतःची नवी हद्द शोधण्यासाठी हजारो किलोमीटरचे अंतर कापावे लागत होते. 'टी-१' हिने देखील आपल्या अस्तित्वासाठी एका नव्या प्रवासाची वाट धरली. ​तिने मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्राच्या सीमेवरील जंगलांतून विस्तीर...

प्रकरण १: 'वॉकर' - ३००० किलोमीटरचा मूक प्रवासी आणि वाळलेल्या मातीवरील पहिला इतिहास ​मध्यरात्रीची ती वेळ होती, जेव्हा निसर्ग स्वतःशीच काहीतरी कुजबुजत होता. यवतमाळच्या घनदाट जंगलातील हवेत पानांची सरसर, दूर कुठेतरी लांडग्यांची आव्हाळण्याची अनाकलनीय साद आणि चंद्राच्या प्रकाशात लपंडाव खेळणारी झाडांची सावली— असे एक गूढ वातावरण पसरले होते. हे होते टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्याचे (Tipeshwar Wildlife Sanctuary) अतिशय संवेदनक्षम आणि शांत कोपरे. याच जंगलाच्या कुशीत एका तरुण नर वाघाने आपल्या आयुष्यातील सर्वात मोठा, सर्वात धाडसी आणि अनपेक्षित निर्णय घेतला होता. ​तो नुकताच आपल्या आईच्या संरक्षणातून बाहेर पडला होता. त्याच्या शरीरावर अजूनही तरुण शिकारीची नवी, अफाट ऊर्जा होती आणि डोळ्यात एका पूर्णपणे नव्या साम्राज्याचे स्वप्न होते. पण टिपेश्वरचे हे लहानसारे अभयारण्य त्याच्या वाढत्या महत्त्वाकांक्षेसाठी, त्याच्या अथांग विस्तीर्ण अधिवासाच्या गरजेसाठी अत्यंत अपुरे पडत होते. त्याला स्वतःची स्वतंत्र हद्द हवी होती, स्वतःचे साम्राज्य हवे होते, जिथे त्याच्याशिवाय दुसरा कोणताही राजा असणार नाही....