'वॉकर' - ३००० किलोमीटरचा मुका प्रवासी आणि त्याचा अंत

प्रकरण १: 'वॉकर' - ३००० किलोमीटरचा मूक प्रवासी आणि वाळलेल्या मातीवरील पहिला इतिहास

​मध्यरात्रीची ती वेळ होती, जेव्हा निसर्ग स्वतःशीच काहीतरी कुजबुजत होता. यवतमाळच्या घनदाट जंगलातील हवेत पानांची सरसर, दूर कुठेतरी लांडग्यांची आव्हाळण्याची अनाकलनीय साद आणि चंद्राच्या प्रकाशात लपंडाव खेळणारी झाडांची सावली— असे एक गूढ वातावरण पसरले होते. हे होते टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्याचे (Tipeshwar Wildlife Sanctuary) अतिशय संवेदनक्षम आणि शांत कोपरे. याच जंगलाच्या कुशीत एका तरुण नर वाघाने आपल्या आयुष्यातील सर्वात मोठा, सर्वात धाडसी आणि अनपेक्षित निर्णय घेतला होता.

​तो नुकताच आपल्या आईच्या संरक्षणातून बाहेर पडला होता. त्याच्या शरीरावर अजूनही तरुण शिकारीची नवी, अफाट ऊर्जा होती आणि डोळ्यात एका पूर्णपणे नव्या साम्राज्याचे स्वप्न होते. पण टिपेश्वरचे हे लहानसारे अभयारण्य त्याच्या वाढत्या महत्त्वाकांक्षेसाठी, त्याच्या अथांग विस्तीर्ण अधिवासाच्या गरजेसाठी अत्यंत अपुरे पडत होते. त्याला स्वतःची स्वतंत्र हद्द हवी होती, स्वतःचे साम्राज्य हवे होते, जिथे त्याच्याशिवाय दुसरा कोणताही राजा असणार नाही. आणि याच तीव्र शोधाने त्याला एका अशा खडतर प्रवासावर नेऊन सोडले, ज्याची कल्पना कदाचित खुद्द निसर्गानेही आपल्या नियमांमध्ये केली नसेल.

​फेब्रुवारी महिना होता. त्या तरुण नर वाघाने आपले एक पाऊल टिपेश्वरच्या सुरक्षित अभयारण्याच्या बाहेर टाकले आणि तिथून सुरू झाली एका ऐतिहासिक दंतकथेची, एका अफाट प्रवासाची सुरुवात. वन्यजीव अभ्यासक आणि संशोधकांनी त्याच्या या अद्भुत भटकंतीला पाहिल्यानंतर त्याला एक सार्थ नाव दिले— 'वॉकर' (Walker Tiger).

​अज्ञाताकडची वाटचाल: जेव्हा पावलं थांबत नाहीत

​सुरुवातीला कोणालाच या गोष्टीची कल्पना नव्हती की हा तरुण वाघ फार लांबपर्यंत जाईल. सर्वसामान्यपणे वाघांचा स्वभाव हा आपल्या विशिष्ट हद्दीत (Territory) राहून आयुष्य काढण्याचा असतो. ते आपल्या सीमा आखून देतात आणि सहसा त्या ओलांडत नाहीत. पण 'वॉकर' या सर्व नियमांच्या पलीकडचा जीव होता. तो चालतच राहिला. दिवस मागून महिने लोटले, ऋतू बदलले, पण 'वॉकर'च्या पायांची गतिशीलता जराही मंदावली नाही.

​तो कधी भरधाव वाहणाऱ्या नदीच्या काठाने पायी चालायचा, तर कधी मानवी वस्त्यांच्या अगदी जवळून, रात्रीच्या आधाराने लपत-छपत मार्ग काढायचा. स्थानिक गावकऱ्यांसाठी तो एक दहशतीचा आणि कुतूहलाचा विषय बनला होता, तर वन्यजीव संशोधकांसाठी आणि वनविभागाच्या अधिकाऱ्यांसाठी तो विस्मयाचा आणि अभ्यासाचा एक मोठा विषय होता. त्याच्या पाठीवर संशोधकांनी बसवलेले 'रेडिओ कॉलर' (Radio Collar) यंत्र त्याच्या प्रत्येक हालचालीची, त्याच्या प्रत्येक ठिकाणाची साक्ष देत होते. तो एका जागी स्थिर राहणारा वाघ नव्हता; तो सतत चालणारा एक प्रवाशी होता.

​वॉकरचा हा प्रवास अजिबात सोपा नव्हता. त्याच्या वाटेत काटेरी झुडुपे आली, पाण्याचा तीव्र तुटवडा असलेले प्रदेश आले, पण सर्वात मोठे संकट म्हणजे मानवनिर्मित अडथळे होते. त्याच्या वाटेत मोठे राष्ट्रीय महामार्ग आले, जिथे भरधाव वेगाने धावणारी वाहने होती; रेल्वे रुळांचे कडक जाळे आले, जिथून मालगाड्या आणि प्रवासी गाड्यांचा कोलाहल उडत असे; आणि शेकडो मानवी वस्त्या आल्या. अनेकदा तो रात्रीच्या तीव्र अंधारात मुख्य रस्ते अत्यंत सावधपणे ओलांडायचा. माणसांच्या इतक्या जवळून, अगदी काही अंतरावर जाऊनही त्याने कधीही कोणत्याही नागरिकावर विनाकारण हल्ला केला नाही की कोणाला दुखापत केली नाही. तो फक्त चालत होता— एका अज्ञात, अनाकलनीय ध्येयाच्या दिशेने.

​टिपेश्वरच्या मातीतून निघालेला हा वाघ तेलंगणाच्या सीमेपर्यंत पोहोचला, तिथून पैनगंगा अभयारण्याचा परिसर ओलांडत त्याने विदर्भाच्या मातीतून थेट मराठवाडा आणि खानदेशच्या दिशेने प्रचंड मजल मारली. अजिंठा-वेरूळच्या ऐतिहासिक डोंगराळ भागातून, दऱ्याखोऱ्यांतून प्रवास करत तो थेट बुलढाणा जिल्ह्यातील 'ज्ञानगंगा अभयारण्यापर्यंत' येऊन पोहोचला.

​जेव्हा संशोधकांनी आणि वन्यजीव तज्ज्ञांनी त्याच्या या संपूर्ण प्रवासाचा डेटा एकत्र केला, तेव्हा त्यांच्या पायाखालची जमीन सरकली. एका तरुण वाघाने तब्बल १३ महिने सतत चालत राहून ३,००० ते ३,५०० किलोमीटरपेक्षा अधिकचा अथांग पल्ला गाठला होता! वन्यजीव इतिहासात कोणत्याही वाघाने केलेली ही सर्वात लांब, सर्वात थरारक आणि थक्क करणारी पायपीट ठरली होती.

​प्रवासाचे वैज्ञानिक महत्त्व आणि निसर्गाचे कठोर सत्य

​'वॉकर' वाघाची ही भटकंती केवळ एका प्राण्याचा स्वतःसाठी नवीन प्रदेश शोधण्याचा प्रवास नव्हता, तर त्याने वन्यजीव अभ्यासकांसमोर आणि पर्यावरणतज्ज्ञांसमोर अनेक अत्यंत महत्त्वाचे पैलू उघड केले:

​कॉरिडोर्सचे अपरिहार्य महत्त्व: दोन जंगलांना, दोन अभयारण्यांना जोडणारे नैसर्गिक कॉरिडोर्स (व्याघ्र भ्रमणमार्ग) प्राण्यांसाठी किती जीवनावश्यक आणि प्राणवायू समान असतात, हे या प्रवासाने जगाला दाखवून दिले. वाघांना एका जंगलातून दुसऱ्या जंगलात जाण्यासाठी सुरक्षित हरित मार्गांची गरज असते, जी मानवी अतिक्रमणामुळे नष्ट होत चालली आहेत.

​अनुवंशाची (Genetics) देवाणघेवाण: अशा प्रकारच्या लांब अंतराच्या स्थलांतरामुळे वेगवेगळ्या जंगलातील वाघांमध्ये जनुकांची देवाणघेवाण होते, जी वाघांच्या प्रजननासाठी, त्यांच्या आरोग्यासाठी आणि पुढील पिढीच्या जनुकीय सुदृढतेसाठी अत्यंत महत्त्वाची असते.

​'वॉकर'चा अंत आणि विस्मयकारक शेवट

​ज्ञानगंगा अभयारण्याच्या घनदाट आणि शांत जंगलात 'वॉकर' येऊन पोहोचला होता. १३ महिन्यांची ती अफाट पायपीट, काटेरी झाडे, पाण्याचे दुर्भिक्ष, नद्यांचे प्रवाह आणि मानवी वस्त्यांची सततची भीती— या सगळ्यांवर मात करून हा वाघ एका नव्या अधिवासात दाखल झाला होता. सर्वांना वाटले होते की, आता हा जिद्दी वाघ या नवीन जंगलात आपले पक्के बस्तान बसवेल, एक नवीन साम्राज्य उभे करेल आणि शांततेने आपले आयुष्य जगेल.

​पण जंगलाचे नियम माणसांच्या अपेक्षांनुसार कधीही चालत नाहीत. ज्ञानगंगा अभयारण्य 'वॉकर'साठी पूर्णपणे नवे होते. तिथे आधीपासूनच अस्तित्वात असलेले इतर वाघ आणि त्यांच्या हद्दींचे राजकारण होते. त्यात भर म्हणून, सलग १३ महिने न थांबता हजारो किलोमीटर चालल्यामुळे 'वॉकर'चे शरीर आतून पूर्णपणे थकले होते, खिळखिळे झाले होते.

​काही काळ तिथे वास्तव्य केल्यानंतर, अचानक त्याच्या पाठीवरील 'रेडिओ कॉलर'कडून मिळणारे सिग्नल मंदावले. सुरुवातीला वनविभागाला वाटले की नेहमीप्रमाणे तो पुन्हा दुसऱ्या एखाद्या जंगलाच्या दिशेने रवाना झाला असेल. पण जेव्हा वन अधिकाऱ्यांच्या पथकाने आणि संशोधकांनी त्याच्या शेवटच्या लोकेशनचा माग काढत त्या भागात धडक दिली, तेव्हा तिथले दृश्य बघून सगळ्यांच्या अंगावर काटा आला.

​जंगलाच्या एका निर्मनुष्य आणि शांत कोपऱ्यात, पानांच्या सड्यात 'वॉकर' मृत अवस्थेत पडला होता. त्याच्या शरीरावर कोणत्याही मानवनिर्मित शिकारीच्या खुणा नव्हत्या, कोणतीही गोळी किंवा विषप्रयोग झाल्याचे दिसत नव्हते. जेव्हा पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांनी तपासणी केली, तेव्हा सत्य समोर आले— सतत ३,००० किलोमीटरहून अधिक चालल्यामुळे त्याचे शरीर पूर्णपणे थकले होते आणि प्रचंड थकव्यामुळे त्याच्या शरीराने अखेर साथ सोडली होती.

​ज्या वाघाने आपल्या पायाखाली संपूर्ण भूमी तुडवली होती, तो 'वॉकर' अखेर याच जंगलाच्या मातीत शांत झोपला. त्याची ती अजरामर पावले आजही संशोधकांच्या आणि निसर्गप्रेमींच्या मनात जिवंत आहेत.

​(अशा प्रकारे 'वॉकर' या महाप्रवासी वाघाच्या संघर्षाची आणि त्याच्या ऐतिहासिक प्रवासाची ही थरारक गाथा इथे पूर्ण होते.)

​पुढील अध्यायात आपण भेटणार आहोत एका नव्या जंगलात, आणखी एका थरारक आणि वादग्रस्त वाघाच्या महाप्रवासाशी!

​#WalkerTiger #TipeshwarWildlifeSanctuary #WildlifeConservation #IndianWildlife #TigerTrail #NatureLovers #MaharashtraForest #WildlifePhotography #JungleStories #MarathiWriting #WildCatsOfIndia #ForestAndWildlife