"अवनी"(T-1) - रणथंभोरची राणी आणि तिचा संघर्षमय प्रवास

प्रकरण २: 'अवनी'(Avni) (T-1) - रणथंभोरची राणी आणि मानवी संघर्षाची शोकांतिका

टिपेश्वरच्या जंगलात 'वॉकर'च्या महाप्रवासाची शाई वाळली न वाळली तोच, महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या वन्यजीव पटलावर आणखी एक थरारक आणि डोळ्यात अंजन घालणारी गाथा लिहू लागली होती. हा प्रवास होता एका वाघिणीचा, जिच्या नावाने एकेकाळी संपूर्ण राजकारण, न्यायालय आणि वन्यजीव विश्वात एकच खळबळ उडाली होती. तिचे नाव होते—'अवनी'(Avni), जी वनविभागाच्या दप्तरी 'टी-१' (T-1) या नावाने नोंदवली गेली होती आणि जिची ओळख प्रेमाने किंवा दहशतीने 'मटकू' अशीही होती.

​राजस्थानच्या ऐतिहासिक आणि घनदाट रणथंभोर राष्ट्रीय उद्यानात जन्मलेली ही वाघीण अत्यंत रुबाबदार होती. पण जसजशी ती मोठी झाली, तसतशी रणथंभोरच्या जंगलात वाघांची संख्या वाढू लागली आणि हद्दीसाठी तीव्र संघर्ष सुरू झाला. तरुण वाघ आणि वाघिणींना स्वतःची नवी हद्द शोधण्यासाठी हजारो किलोमीटरचे अंतर कापावे लागत होते. 'टी-१' हिने देखील आपल्या अस्तित्वासाठी एका नव्या प्रवासाची वाट धरली.

​तिने मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्राच्या सीमेवरील जंगलांतून विस्तीर्ण पायपीट करत, विदर्भातील पांढरकवडा (यवतमाळ) परिसरातील जंगलात आपले बस्तान बसवण्याचा निर्णय घेतला. 'वॉकर'प्रमाणेच तिनेही जंगली वाटा, मानवी वस्त्या, शेतजमिनी आणि रस्त्यांच्या जवळून प्रवास केला. पण 'वॉकर' आणि तिच्यामध्ये एक मोठा फरक होता; 'वॉकर'चा प्रवास एका अज्ञानाच्या शोधात होता, तर 'अवनी'चा प्रवास मानवाच्या कुंपणात येऊन अडकणारा एक शोकांतिकेचा इतिहास बनत चालला होता.

​मानव-वन्यजीव संघर्षाची दाहक वास्तव्यता

​जंगलांची झालेली अवाढव्य कपात आणि मानवाने जंगलाच्या पट्ट्यांमध्ये केलेली घुसखोरी यामुळे पांढरकवडा परिसरातील नैसर्गिक कॉरिडोर्स पूर्णपणे नष्ट झाले होते. परिणामी,'अवनी'ला तिच्या पाडसांसह शिकारीसाठी जंगलात पुरेसे अन्न मिळेनासे झाले. भूक भागवण्यासाठी आणि पिल्लांचे पोट भरण्यासाठी तिला नाईलाजाने मानवी वस्त्यांच्या आणि शेतांच्या जवळ यावे लागले.

​पांढरकवडा परिसरातील शेतात काम करणाऱ्या लोकांवर तिने हल्ले केल्याच्या घटना एकापाठोपाठ एक समोर येऊ लागल्या. काही ग्रामस्थांना आपला जीव गमवावा लागला, ज्यामुळे संपूर्ण ग्रामीण भागात आणि प्रशासनात एकच दहशत पसरली. एका बाजूला वन्यजीव प्रेमी आणि कायदेतज्ज्ञ तिचा जीव वाचवण्यासाठी, तिला ट्रँक्विलाइज करून सुरक्षित जंगलात सोडण्यासाठी लढत होते, तर दुसरीकडे संतप्त गावकऱ्यांचा आक्रोश आणि प्रशासनावरचा दबाव वाढत होता. हा वाद सर्वोच्च न्यायालयापर्यंत पोहोचला.

​अनेक महिने वनविभागाचे पथक, नामवंत शिकारी आणि तज्ज्ञ तिला पकडण्यासाठी जंगलात राबत होते. अखेर, २०१८ च्या उत्तरार्धात एका अत्यंत वादग्रस्त मोहिमेदरम्यान तिला ठार मारण्यात आले. तिचा हा अंत भारताच्या वन्यजीव इतिहासानुसार एक असा अध्याय ठरला, ज्यावर आजही चर्चा होते.

​''अवनी'ची ही कहाणी आपल्याला एकाच वेळी सुन्न करणारी आणि निसर्गाच्या कठोर वास्तवाची ओळख करून देणारी ठरते. जंगले नष्ट झाली की मुके जीव कसे मानवाच्या समोर उभे ठाकतात, याचे ती एक ज्वलंत उदाहरण होती.

​(अशी ही 'अॅव्हनी' ऊर्फ 'मटकू'च्या संघर्षाची, वादाची आणि एका दुर्दैवी शोकांतिकेची गाथा इथे पूर्ण होते.)

​पुढील अध्यायात आपण भेटणार आहोत एका नव्या जंगलात, आणखी एका थरारक आणि राजेशाही वाघाच्या महाप्रवासाशी!

​#AvniTiger #T1Tiger #Pandharkawada #WildlifeConservation #IndianWildlife #TigerConflict #WildlifeStories #MarathiWriting #ForestAndWildlife #NatureLovers