'उस्ताद' (T-24) - रणथंभोरचा राजा आणि त्याचा वादग्रस्त अंत

​प्रकरण ४: 'उस्ताद' (T-24) - रणथंभोरचा राजा आणि त्याचा वादग्रस्त अंत

​ताडोबाच्या घनदाट जंगलात 'सोनम' आणि 'वाघडोह' यांच्या संघर्षमय कहाणीचे पंजे अजूनही मातीवर उमटलेले असतानाच, भारताच्या दुसऱ्या एका अत्यंत प्रसिद्ध जंगलात एका महापराक्रमी वाघाची गाथा इतिहासात कायमची कोरली गेली होती. तो वाघ म्हणजे राजस्थानच्या रणथंभोर राष्ट्रीय उद्यानाचा निर्विवाद सम्राट— 'उस्ताद' (Ustad / T-24).

​ज्याप्रमाणे ताडोबाच्या मातीत 'वाघडोह'चे नाव आदराने घेतले जाते, तसेच रणथंभोरच्या प्रत्येक पाऊलवाटेवर 'उस्ताद'च्या रुबाबाची आणि त्याच्या महाकाय अस्तित्वाची साक्ष मिळते. 'उस्ताद' म्हणजेच 'टी-२४' (T-24) हा रणथंभोरमधील सर्वात रुबाबदार आणि दिसायला अत्यंत देखणा नर वाघ होता. त्याच्या चालण्यात एक राजाचा तोरा होता आणि त्याच्या हद्दीत पाऊल ठेवण्याची कोणाचीही हिम्मत नव्हती. रणथंभोरच्या जोन नंबर २, ३ आणि ५ मध्ये त्याचे एकछत्री राज्य होते. पर्यटकांच्या गाड्या समोर आल्यावर तो कधीही घाबरत नसे; उलट, आपल्या गाडीच्या समोर दिमाखात चालणारा हा वाघ छायाचित्रकारांसाठी एक पर्वणीच होता.

​पण प्रत्येक राजाच्या नशिबात संघर्षाचे एक चक्र असते. उस्तादच्या आयुष्यातही असाच एक काळ आला, जब त्याच्या राज्यावर आणि त्याच्या स्वतंत्र स्वभावावर संकटाचे ढग जमा होऊ लागले. जसजशी रणथंभोरमध्ये पर्यटकांची संख्या वाढली आणि जंगलाच्या सीमांवर मानवी वस्त्यांचा विस्तार झाला, तसतसा वाघ आणि मानवामधील संघर्ष अटळ बनत गेला. उस्ताद आपल्या विशाल हद्दीत फिरत असताना अनेकदा मानवी संपर्कात आला. २०१२ ते २०१५ या कालावधीत रणथंभोर परिसरामध्ये वनरक्षक आणि काही स्थानिकांवर हल्ले झाल्याच्या घटना घडल्या. यांतील काही हल्ल्यांसाठी वनविभागाने 'उस्ताद'ला जबाबदार धरले.

​वन्यजीव अभ्यासक आणि प्रेमी एका बाजूला उस्तादच्या बाजूने उभे ठाकले होते, कारण तो फक्त आपल्या नैसर्गिक अधिवासात वावरत होता. पण दुसरीकडे, वाढत्या दबावामुळे प्रशासनाने एक कठोर पाऊल उचलले— 'उस्तादला जंगलातून जेरबंद करणे.'

​मे २०१५ मध्ये एका वादग्रस्त आदेशानुसार 'उस्ताद'ला त्याच्या हक्काच्या रणथंभोरच्या जंगलातून पकडण्यात आले आणि जयपूरच्या प्राणीसंग्रहालयात एका पिंजऱ्यात बंदिस्त करण्यात आले. ज्या वाघाने विस्तीर्ण जंगलात मुक्तपणे विहार केला होता, ज्याच्या एका डरकाळीने संपूर्ण परिसर थरथरायचा, त्याला चार भिंतींच्या आणि लोखंडी जाळ्यांच्या पिंजऱ्यात डांबण्यात आले. हा निर्णय केवळ एका प्राण्यावर झालेला अन्याय नव्हता, तर तो वन्यजीवप्रेमींसाठी एक मोठा आघात होता. 'उस्ताद'ने पिंजऱ्यात अन्न-पाणी सोडले, तो सतत एकाच कोपऱ्यात बसून जंगलाच्या दिशेने पाहत राहिला. त्याचे ते विरहाचे आणि दुःखाचे दिवस वन्यजीव इतिहासातील सर्वात काळे दिवस मानले जातात. अखेर, साडेतीन वर्षे त्या कोमेजलेल्या पिंजऱ्यात काढल्यानंतर, २०१९ मध्ये वृद्धावस्थेत आणि तणावामुळे 'उस्ताद'चा मृत्यू झाला. राजा जंगलात मरणे अपेक्षित असते, पण त्याला पिंजऱ्यात संपवले गेले.

​(अशी ही रणथंभोरचा राजा 'उस्ताद'च्या संघर्षाची, अभिमानाची आणि एका दुर्दैवी निर्वासित अंत की गाथा इथे पूर्ण होते.)

​पुढील अध्यायात आपण भेटणार आहोत एका नव्या जंगलात, आणखी एका थरारक आणि गूढ वाघाच्या महाप्रवासाशी!

​#RanthamboreNationalPark #UstadTiger #T24Tiger #BigCatsOfIndia #TigerStories #WildlifeConservation #IndianWildlife #JungleTales #MarathiWriting #WildlifeLovers